Terwijl de eerste zonnestralen de oostelijke horizon schampen, staan personen in donkere gewaden met hun armen opgeheven bij wijze van begroeting en luisteren naar een eigenaardig gesproken lied: "Luister want de Heer is geboren. Hij die gestorven is, komt terug!"

 

Met deze openingswoorden vangt het zonnewende-ritueel in de winter aan voor de groep van de leylijnen.

 

Bovenstaande woorden vatten de kern samen van wat het joelfeest of de festiviteiten rond de winterwende betekenen voor de aanhangers van het paganisme en van wicca. Het is de feesttijd voor de wedergeboorte van de zonnegod. Zo op het eerste gezicht lijkt het concept en het geloof waarop het joelfeest van de wiccans is gebaseerd ver verwijderd van het idee van kerst als een viering van de geboorte van Christus. In de moderne viering van het Kerstfeest zijn er echter veel elementen die van oorsprong paganistisch zijn.

 

Willen we deze elementen kunnen begrijpen, dan moeten we eerst weten wat de paganistische kijk op het joelfeest inhoudt. Als wiccan kan ik dit alleen doen vanuit het perspectief van een wiccan en daarmee alleen vanuit het zichtspunt van de specifieke wiccatraditie die ik aanhang, een met een animistisch gnosticisme als geloofsbasis. Een belangrijk aspect hiervan is dat er een goddelijke kracht in alle natuurlijke dingen zit. Dit houdt in dat in alles wat natuurlijk is iets heiligs aanwezig is door een aspect van de goddelijke kracht.

 

Vanuit de wiccabenadering is de omvang of strekking van de goddelijke kracht te groot om voor te kunnen stellen door de menselijke geest. Daarom is het opgesplitst in hapklare brokken die van elkaar onderscheidbare personalisaties representeren die wij stervelingen kunnen bevatten. Bovenaan deze hiërarchie staan de Godin en de God, de Alles-Moeder en Alles-Vader. Hiervan is de Godin de oppermachtige, omdat al het leven uit de vrouwelijke vorm voortkomt.

 

Geringere aspecten van de Godin en de God zijn zichtbaar in alle aspecten van de natuur en de natuurlijke cyclus. Voor het joelfeest is dit de Jaargod, wiens wedergeboorte wordt gevierd. Deze god wordt gepersonifieerd door de zon.

 

Met het joelfeest wordt het einde van de heerschappij van de Slechte Koningin gevierd. Zij komt aan de macht ten tijde van het paganistische Nieuwjaar, Halloween. De paganisten kennen deze dag als Samhain, het feest van de doden. Het feest begint op 31 oktober met de rituelen van de doden. In vroegere tijden begon op deze dag het offeren van de Jaarkoning. Hij werd bedwelmd met extracten van de maretak, waarna zijn keel werd doorgesneden en zijn bloed op de grond werd uitgegoten. Zijn lichaam werd vijf dagen later, op 5 november, gecremeerd.

 

Het offeren van de Jaarkoning ligt ver achter ons, maar de herinnering blijft. Tot op de dag van vandaag wordt op 5 november de gisant van de godenkoning verbrand, maar we noemen hem tegenwoordig Guy Fawkes.

 

De god is dood en we verwachten zijn wedergeboorte met de winterwende. Dit is het punt in de zonnecyclus waarop de dag het langste donker is. Hierna beginnen de dagen te lengen; de god is wedergeboren. Met de zonnecyclus wordt de cyclus van reïncarnatie uitgebeeld: geboorte, sterven en wedergeboorte. Het concept van reïncarnatie is belangrijk in het wiccageloof, zoals dit geldt voor de meeste paganisten. Het joelfeest is een viering van de cyclus van wedergeboorte.

 

Het is deze triomf van leven over dood dat centraal staat in de paganistische viering van het joelfeest. Een feest dat begint op 21 december en duurt tot 26 december.

 

Voor wiccans is het joelfeest niet alleen belangrijk voor de spirituele en symbolische betekenis ervan, maar ook vanwege de sociale activiteiten. Voor de opkomst van moderne communicatiemiddelen, was de tijd rond het joelfeest een periode waarin men het makkelijkst kon reizen. Er hoefde niet meer geoogst te worden en op het land hoefde nog maar weinig werk verricht te worden, zodat men de tijd had om van dorp naar dorp te trekken. Rond deze tijd begon het ook te vriezen, waardoor de paden die modderig waren geworden door de herfstbuien makkelijk belopen konden worden, terwijl het nog te vroeg was voor hevige sneeuwbuien die de paden onbegaanbaar maakten. Het seizoen van het joelfeest was er zodoende een waarin groepen elkaar bezochten, elkaar geschenken en tienden gaven.

 

Aan de betekenis van het joelfeest voor het paganisme in het algemeen en de wiccans in het bijzonder, liggen veel ingewikkelde concepten ten grondslag. Het ligt buiten het doelbereik van dit essay om deze zaken hierbij in ogenschouw te nemen. Een algemeen begrip van de betekenis ervan is voldoende.

 

Wat heeft dit te maken met het kerstfeest, behalve dan dat de twee feesten op hetzelfde moment vallen? Met het christelijke concept van het kerstfeest niet veel, maar juist heel veel met de moderne viering van het kerstfeest omdat veel van de paganistische symboliek van het joelfeest een plaats heeft gevonden in de viering van het kerstfeest.

 

Tegenwoordig is een Bûche de Noël een cakerol met chocoladeglazuur in de vorm van een houtblok. Nog niet zo lang geleden was het een echt blok hout, opgemaakt met hulsttakken, klimop en kaarsen, maar geen maretak. Rond dit blok werd het Kerstfeest gevierd, waarna het in het vuur werd geworpen om de mensen met warmte te zegenen.

 

Vaak wordt er op de eetbare kerstrol een roodborstje gezet als decoratie. Deze staat ook regelmatig op kerstkaarten en andere kerstdecoraties. Maar weinig mensen kennen de relatie tot de wiccatraditie, waarin het roodborstje symbool staat voor het kerstseizoen. In vroegere tijden, voor de vervolging, wisselden de wiccagroepen in Engeland goederen, nieuwsberichten en andere boodschappen uit via boodschappers. Degenen die deze taak vervulden werden gekozen uit de groep "mannen met een hoed" en zij droegen de titel "Roodborst". De roodborst is een symbool van de nieuwsbrenger die naar de wiccagroepen kwam om ze geschenken, nieuwsberichten en tienden van andere groepen te brengen.

 

Natuurlijk zijn andere populaire onderdelen van het kerstfeest: de Kerstman, hulst, klimop en maretak. Deze hebben allen hun oorsprong in het paganisme. Ik bespreek de Kerstman als laatste, zowel omdat zijn relatie tot de traditie het moeilijkst is uit te leggen, maar ook omdat bij het bespreking van de andere onderdelen automatisch ook facetten van hem aan bod komen.

 

Maretak, de doder van goden, wordt in de Noorse mythologie geassocieerd met de foppende god Loki, die een pijl van maretak maakte om Baldr te doden. Voor de Kelten had maretak heiligheid in een hele andere context, in het bijzonder voor de Druïden. Voor hen heeft het twee belangrijke functies: het stond enerzijds symbool voor onsterfelijkheid en was anderzijds de grondstof voor de drug die gebruikt werd bij inwijdingsrituelen en bij waarzeggerij.

 

In de Saksische cultuur kwamen de twee functies van maretak samen. In het wiccageloof staat het nog steeds symbool voor onsterfelijkheid, net als alle groenblijvende planten. Het wordt ook gebruikt om wierook en plantenmengseltjes van te maken. Als het al gedaan wordt, zijn er slechts weinigen die gebruik maken van de hallucinerende werking ervan. Het wordt echter wel nog steeds geassocieerd met het doden van de god. De toxines van de plant werden immers gebruikt in het drankje die de Jaarkoning dronk voordat hij werd geofferd.

 

De aanwezigheid van maretak in de traditie van het joelfeest staat symbool voor een onsterfelijk leven. Het herinnert er ook aan dat deze onsterfelijkheid alleen door de dood verkregen kan worden.

 

Omdat het symbool staat voor onsterfelijkheid, is de maretak ook het beeldmerk voor dingen die lang blijven. Het is door deze symbolische betekenis dat het in de Saksische voorchristelijke samenleving bij trouwerijen werd gebruikt voor het ritueel van handvasten en andere traditionele rituelen. In de oude traditie zouden degenen die elkaar onder de maretak kusten, binnen een jaar tijd trouwen. Dit grijpt terug op een veel oudere traditie waarbij een stel zou handvasten tijdens het joelfeest. Als de vrouw tijdens het volgende joelfeest nog niet zwanger was, dan mocht het partnerschap ontbonden worden.

 

De maretak is een van de drie heilige planten die bij het joelfeest horen. De andere twee zijn hulst en klimop. Alle drie zijn heilig voor de verschijning als "Winterkoning" van de Alles-Vader. In zijn personificatie als de jager-god staat hij bekend als Herne. Een aspect van Herne is de Heer van het Woud. In deze verschijning komt hij naar de joelfeestviering als de Joelvader, de beschermer van de Brenger van het Licht.

 

In de loop der tijden werd de Joelvader in het Victoriaanse tijdperk de Kerstvader of Vadertje Kerst. gekleed in hulst en klimop met een twijgje maretak en gekroond met een ring van licht. De Kerstvader uit het Victoriaanse tijdperk is niet de joviale, moderne Kerstman, maar een veel duisterder figuur. Hij kan beter gezien worden als de geesten van verleden, heden en toekomst uit Een kerstverhaal van Charles Dickens dan als zijn huidige incarnatie als de Kerstman. Hij komt zowel om te belonen als om te straffen, als een ware afstammeling van de Heer van het Woud.

 

De moderne Kerstman heeft op het eerste gezicht weinig te maken met een personificatie van een vroegere god. De naam Santa Claus is een verspaansing van het Nederlandse Sint Nicolaas, de beschermheer van kinderen. De Nederlanders vieren het Sinterklaasfeest op 5 december. Sinterklaas is met de boot uit Madrid, de hoofdstad van Spanje, gekomen met zijn assistent Zwarte Piet en hij deelt snoepjes en cadeautjes uit aan kinderen. 's Avonds komen de families samen rond etenstijd.

 

In Nederland is het Sinterklaasfeest gescheiden van het kerstfeest. De samensmelting van Sinterklaas en het kerstfeest en de daaruit voortvloeiende transformatie van Sinterlaas tot Santa Claus vond plaats in New York. De stad was gesticht als Nieuw Amsterdam door de Nederlanders, die hun tradities meenamen. Later namen de Engelsen het over, die het de naam New York gaven en die daar het Engelse kerstfeest en Vader Kerst introduceerden. Meer tradities werden meegenomen door de instroom van Scandinavische en Spaanse immigranten. Zo werd het New York aan het begin van de twintigste eeuw een smeltpot van culturen, waar deze tradities werden samengevoegd.

 

Uit deze smeltpot werd de moderne Kerstman geboren. Hij kwam voor in een kort kerstverhaal van begin twintigste eeuw. Zijn naam is de Spaanse versie van de Nederlandse Sinterklaas en zijn lange witte baard is ook van hem afkomstig, maar dat is alles wat van van de oorspronkelijke Nederlandse traditie is overgebleven in de moderne incarnatie van de Kerstman. Zijn relatie tot het kerstfeest is veel meer dat van de Kerstvader, vooral de vorm van feestelijkheid.

 

Veel eigenschappen van de Kerstman komen voort uit een veel oudere en ietwat duisterder traditie; de Sjamanencultuur van de Lappen. Deze nomadische stammen leefden op de noordelijke toendra's van Europa met hun kudde rendieren. Tijdens de wintermaanden woonden ze in verblijven die deels ondergronds waren. De enige manier om binnen te komen was via het rookgat.

 

In het seizoen van de zonnewende, kleedden de sjamanen zich in gewaden van roodgeverfde rendierhuiden. Met een slee die werd getrokken door rendieren trokken ze van gemeenschap naar gemeenschap. Ze moesten de verblijven binnengaan via het rookgat en namen goederen van andere gemeenschappen mee. Overal waar ze kwamen kregen ze eten en drinken aangeboden en namen ze wat van de vliegenzwam, de heilige paddenstoel. Door de hallucinerende werking van de gifstoffen gingen ze waarzeggen en profeteren.

 

Hier komen we het bekende model tegen van de Kerstman in rode kleding met rendieren en in een beschonken geestestoestand. Aan de rites van de sjamanen zitten nog duisterdere kanten, maar die zijn gelukkig niet overgenomen in de populaire Kerstcultuur.

 

De Kerstman, de Kerstvader, Bûches de Noël, maretak, hulst en klimop zijn allen onderdeel van de paganistische traditie in het moderne kerstfeest. Of je nu paganist of christen bent, de fundamentele betekenis is dezelfde. Dit is de tijd dat de god is geboren, de brenger van vrede en welwillendheid.

 

Laten we ons er ook van bewust zijn dat dit de tijd is voor een nieuw begin waarin we het verleden achter ons laten. Het is de wedergeboorte van de god en een nieuw begin voor ons.

 

Weest gezegend.